سبيل تجارت و سياحت طوفى كرده‌اند و به هر طرف و شهرى رسيده و شهرتى يافته و در مقابل بيوت اصنام ، صوامع اسلام ساخته و مدارس افراخته و علما به علم و افادت ، و مكتسبان علوم به استفادت اشتغال نموده ، گويى اشارت از حديث : « اطلبوا العلم و لو بالصين » به ابناى اين زمان است . » « 1 » عطاملك جوينى ، اينكه پس از ششصدسال از هجرت نبوى مبلغان مسلمان ايرانى و غير ايرانى به چين مىروند و مردم آن سامان را به دين اسلام مىخوانند ، يكى از معجزات خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله مىداند . سربازى و فداكارى سربازى ايرانيان در راه اسلام ، اعم از آنچه به نتيجهء مثبتى رسيده است يا عليرغم تلاشها و مجاهدات خالصانهء اين قوم نتيجهء درخشانى از آن به بار نيامده است ، يكى از صفحات درخشان روابط اسلام و ايران است . فعاليتهاى فداكارانهء ايرانيان مسلمان مقيم يمن را قبلًا خوانديد . نهضت ايرانيان عليه حكومت اموى كه منتهى به روى كارآمدن عباسيان گشت نيز از اين نوع خدمات است . اين قيام نظامى - چنان كه در پيش بدان اشارت رفت - صرفاً براى اقامهء شعائر اسلامى و بازگرداندن عرب به شاهراه اسلام بود ، گواينكه در عين موفقيت نظامى در اثر اينكه دودمانى كه روى كار آمدند بهتر از امويان نبودند ، نتيجهء درخشانى از آن به دست نيامد . در خود ايران در قرن دوم و سوم ، برخى نهضتها صورت گرفت كه جنبهء ضداسلامى داشت و سركوب شد . دقت در تاريخ نشان مىدهد كه اين ايرانيان مسلمان بودند كه آن قيامها را سركوب كردند نه مردم عرب . اگر سرداران و سربازان مسلمان ايرانى نبودند محال بود كه قوم عرب بتواند قيامى كه در آذربايجان در قرن سوم به وسيلهء بابك خرم دين رهبرى مىشد ، با

--> ( 1 ) . هزارهء شيخ طوسى ، ج 1 / ص 179 .